Cúng ông Công ông Táo 23 tháng Chạp - nguồn gốc, lễ vật và cách cúng

Ngày 23 tháng Chạp âm lịch, nhiều gia đình Việt làm lễ tiễn ông Công ông Táo về trời. Với người lớn tuổi, đây là tiếng chuông báo Tết đã cận kề: từ hôm nay, việc dọn nhà, sắm sửa, gói bánh bắt đầu rộn ràng. Bài viết kể lại nguồn gốc của tục lệ, gợi ý mâm lễ và cách cúng sao cho gọn, đúng và không lãng phí.

Táo quân là ai

Trong tín ngưỡng dân gian, Táo quân là vị thần coi bếp, cũng là vị thần chứng kiến mọi chuyện trong nhà suốt một năm. Hình ảnh thần bếp có mặt ở nhiều nước Đông Á; ở Trung Hoa, Táo thần cũng được tiễn lên trời vào khoảng 23, 24 tháng Chạp. Điểm riêng của người Việt là Táo quân không phải một vị mà là "hai ông một bà", gắn với một câu chuyện tình nghĩa rất đời thường.

Sự tích "hai ông một bà"

Truyện được kể truyền miệng nên mỗi nơi một khác, nhưng cốt truyện phổ biến như sau. Vợ chồng Trọng Cao và Thị Nhi lấy nhau lâu mà không có con, hay xô xát. Một lần giận chồng, Thị Nhi bỏ đi và về sau nên duyên với Phạm Lang. Trọng Cao hối hận, đi tìm vợ đến mức thành người hành khất. Tình cờ, ông xin ăn đúng nhà Thị Nhi. Nhận ra chồng cũ, bà thương xót mời vào, rồi giấu ông trong đống rơm khi Phạm Lang trở về. Phạm Lang đốt đống rơm để lấy tro bón ruộng, không biết có người bên trong. Trọng Cao chết cháy. Thị Nhi đau lòng lao vào lửa, Phạm Lang thương vợ cũng nhảy theo.

Cảm động trước tấm lòng của cả ba, Ngọc Hoàng cho họ làm thần coi bếp. Ba người hóa thành ba ông đầu rau, chính là ba hòn đất kê nồi trên bếp lửa ngày xưa, về sau thay bằng chiếc kiềng ba chân. Trong một bản kể, Phạm Lang làm Thổ Công coi bếp, Trọng Cao làm Thổ Địa coi nhà, Thị Nhi làm Thổ Kỳ coi chợ búa; các bản khác chia việc hơi khác. Cách gọi chung "ông Công ông Táo" bắt nguồn từ đó.

Câu chuyện không có nhân vật xấu. Nó nói về sự bao dung, về việc người ta có thể sai, có thể chia lìa nhưng vẫn giữ được nghĩa tình. Có lẽ vì thế mà tục cúng Táo quân sống bền bỉ trong mọi gia đình, kể cả những nhà rất ít khi làm lễ.

Vì sao tiễn ông Táo bằng cá chép

Dân gian tin rằng ngày 23 tháng Chạp, Táo quân lên chầu trời để báo cáo việc làm ăn, cư xử của gia chủ trong năm, đến đêm Giao thừa mới trở về. Phương tiện đưa ông đi là con cá chép, gắn với hình ảnh "cá chép vượt vũ môn hóa rồng". Theo nhiều tài liệu, ở một số nơi khác, thần bếp được tiễn bằng ngựa giấy; cá chép là nét rất riêng của người Việt, một cư dân sống gần sông nước.

Hiểu một cách đời thường, lễ tiễn Táo quân là dịp mỗi nhà tự nhìn lại một năm: mình đã sống với nhau ra sao, có điều gì cần sửa. "Bản báo cáo" ấy thật ra là bản tự kiểm điểm của chính gia đình trước khi bước sang năm mới.

Ngày giờ cúng

• Ngày cúng: 23 tháng Chạp âm lịch. Lễ sắp tới (cuối năm Bính Ngọ) rơi vào thứ Bảy, ngày 30/1/2027; Tết Đinh Mùi là ngày 6/2/2027. Bạn có thể xem các mốc này trên trang ngày lễ âm lịch.
• Giờ cúng: quan niệm phổ biến là nên cúng trước 12 giờ trưa ngày 23, vì sau đó ông Táo đã "lên đường". Nhiều nhà bận rộn cúng sớm từ ngày 20 đến 22, hoặc chiều tối hôm 22. Đây là cách làm được chấp nhận rộng rãi; không nên cúng sau ngày 23.

Mâm lễ cúng ông Công ông Táo

Mâm lễ không cần thịnh soạn. Một mâm cơm gia đình đủ món quen thuộc, bày ngay ngắn, sạch sẽ là đủ trang trọng. Lễ thường đặt ở ban thờ Thần linh hoặc ban gia tiên; một số nhà đặt thêm một mâm nhỏ ở khu bếp.

Các bước cúng

1. Dọn bếp và ban thờ trước ngày cúng. Đây cũng là lúc lau chùi bếp núc, dẹp đồ cũ để chuẩn bị Tết.
2. Bày lễ, đặt chậu cá chép cạnh mâm.
3. Thắp hương và khấn. Bạn có thể dùng bài văn khấn ông Công ông Táo trên công cụ văn khấn, chỉ cần điền họ tên và địa chỉ.
4. Chờ hương tàn, hóa mũ áo và chút vàng mã (nếu có), rồi mang cá đi thả.
5. Hạ lễ và cả nhà cùng dùng bữa.

Thả cá chép sao cho đúng

Thả cá là một nghĩa cử phóng sinh, nên cần làm sao cho con cá sống được:

• Chọn ao, hồ, sông có nước sạch, chảy hoặc rộng, nơi cho phép thả cá.
• Thả nhẹ từ mép nước, không ném từ trên cầu cao xuống vì cá dễ chết do va đập.
• Không vứt túi nilon, chậu nhựa, tro vàng mã xuống nước. Một số địa phương đã bố trí người, thùng chứa để nhận cá và thu gom túi nilon.
• Nếu không có chỗ thả phù hợp, có thể dùng cá chép giấy hoặc chỉ dâng hương hoa; ý nghĩa tâm linh không vì thế mà giảm đi.

Những điều nên giữ, nên bỏ

• Nên giữ: không khí dọn dẹp, sum họp; lời khấn chân thành; bữa cơm chung sau lễ.
• Nên bớt: đốt nhiều vàng mã, mua cá quá nhiều hoặc mua cá đắt tiền chỉ để "cho sang".
• Nên tránh: để nến, hương cháy không người trông; thả cá ở nơi ô nhiễm.

Sau lễ ông Táo là chuỗi việc chuẩn bị Tết, trong đó có chuyện chọn người xông đất đầu năm. Nếu gia đình bạn quan tâm, hãy đọc bài Tục xông đất đầu năm.

Câu hỏi thường gặp

Có nhất thiết phải cúng đúng ngày 23 tháng Chạp?

Không quá khắt khe. Phần lớn gia đình cúng trong khoảng 20 đến trước trưa 23 tháng Chạp. Điều quan trọng là làm trước khi ông Táo "lên trời" theo quan niệm dân gian.

Nhà chung cư, không có bếp lửa thì cúng thế nào?

Bếp điện, bếp từ vẫn là bếp. Bạn đặt lễ ở ban thờ hoặc một bàn nhỏ sạch sẽ trong nhà là được. Có thể dùng cá chép giấy nếu không tiện đi thả cá.

Cá chép cúng xong có ăn được không?

Theo ý nghĩa của tục lệ, cá là "phương tiện" đưa Táo quân về trời nên người ta thả đi. Nhiều nơi dùng cá chép giấy hoặc cá thả rồi, không dùng cá để ăn. Điều này tùy nếp từng nhà.

Có cần mua đủ ba bộ mũ áo không?

Phong tục miền Bắc thường dùng hai mũ ông, một mũ bà; miền Nam nhiều nơi dùng một bộ. Đây là đồ lễ tượng trưng, không có ảnh hưởng gì tới phúc họa nếu bạn bày ít hơn. Ý nghĩa chung của các ngày lễ trong tháng được nói thêm ở bài Ý nghĩa mâm cúng mùng 1 và ngày rằm.