Vì sao Tết Việt Nam và Trung Quốc có năm lệch nhau? Chuyện 1985, 2007

Âm lịch Việt Nam và âm lịch Trung Quốc dùng chung một bộ quy tắc, nên hầu hết các năm Tết của hai nước trùng nhau. Nhưng có những năm, chẳng hạn 2007, Tết Việt Nam sớm hơn một ngày; và có năm đặc biệt như 1985, Tết Việt Nam đến sớm hơn trọn một tháng. Nguyên nhân không nằm ở tập tục hay sai sót, mà ở một chi tiết rất nhỏ: hai nước tính lịch theo hai múi giờ khác nhau.

Cùng quy tắc, khác kinh tuyến

Như đã trình bày trong bài Âm lịch Việt Nam được tính như thế nào, âm lịch dựa trên hai loại sự kiện thiên văn:

• Thời điểm sóc (trăng non): ngày chứa thời điểm này là mùng 1.
• Các trung khí, đặc biệt là Đông chí: tháng chứa Đông chí là tháng 11.

Những sự kiện này xảy ra vào cùng một khoảnh khắc trên toàn thế giới. Nhưng để biết nó thuộc "ngày nào", phải quy về giờ địa phương. Việt Nam tính theo UTC+7 (kinh tuyến 105 độ Đông), Trung Quốc tính theo UTC+8 (kinh tuyến 120 độ Đông). Một tiếng chênh lệch ấy là đủ để tạo ra khác biệt mỗi khi sự kiện rơi vào khoảng từ 23 giờ đến nửa đêm giờ Việt Nam.

Từ khi nào hai lịch tách nhau

Trước năm 1967, lịch dùng ở Việt Nam tính theo múi giờ UTC+8 nên gần như trùng lịch Trung Quốc. Ngày 8/8/1967, chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chuyển sang múi giờ UTC+7, kéo theo âm lịch miền Bắc được tính lại theo kinh tuyến mới. Miền Nam khi ấy vẫn dùng múi giờ cũ, nên Tết Mậu Thân 1968 được đón vào hai ngày khác nhau: miền Bắc ngày 29/1/1968, miền Nam ngày 30/1/1968. Từ năm 1975, cả nước thống nhất dùng UTC+7.

Kiểu lệch thứ nhất: lệch một ngày (năm 2007)

Đây là kiểu lệch phổ biến hơn, xảy ra khi thời điểm sóc rơi vào khoảng 23 giờ đến 24 giờ giờ Việt Nam.

Năm 2007 là ví dụ điển hình. Lần trăng non mở đầu năm Đinh Hợi xảy ra vào khoảng 16 giờ 15 phút giờ quốc tế (UTC) ngày 17/2/2007:

Cùng một khoảnh khắc trăng non, nhưng ở Hà Nội vẫn còn là ngày 17, còn ở Bắc Kinh đã sang ngày 18. Kết quả: Tết Đinh Hợi ở Việt Nam sớm hơn Trung Quốc một ngày. Năm ấy, nhiều cuốn lịch dịch hoặc in lại từ nguồn Trung Quốc ghi sai ngày Tết, khiến báo chí phải lên tiếng nhắc người dùng dùng lịch tính cho Việt Nam.

Kiểu lệch thứ hai: lệch cả tháng (năm 1985)

Kiểu lệch này hiếm hơn nhưng gây bất ngờ hơn nhiều. Nó xảy ra khi một trung khí quan trọng, như Đông chí, rơi sát nửa đêm, khiến hai nước đánh số tháng khác nhau.

Cuối năm 1984, Đông chí xảy ra vào khoảng 23 giờ 18 phút ngày 21/12/1984 giờ Hà Nội, tức 0 giờ 18 phút ngày 22/12/1984 giờ Bắc Kinh. Trong khi đó, lần trăng non tiếp theo rơi vào ngày 22/12/1984 ở cả hai nơi.

• Ở Việt Nam, Đông chí thuộc ngày 21/12, tức nằm trong tháng âm lịch bắt đầu từ 23/11/1984. Vì vậy tháng ấy là tháng 11, tháng bắt đầu 22/12 là tháng Chạp, và Tết Ất Sửu rơi vào ngày 21/1/1985.
• Ở Trung Quốc, Đông chí thuộc ngày 22/12, đúng mùng 1 của tháng mới. Tháng bắt đầu 22/12 mới là tháng 11, nên mọi tháng sau đó lùi lại một bậc, và Tết rơi vào ngày 20/2/1985.

Suốt gần ba tháng đầu năm 1985, tên tháng âm lịch của hai nước lệch nhau một bậc. Theo quy tắc, lịch Việt Nam sau đó có tháng 2 nhuận (từ 21/3 đến 19/4/1985), còn lịch Trung Quốc đã có tháng 10 nhuận vào cuối năm 1984. Sau tháng nhuận ấy, hai lịch trùng khớp trở lại.

Năm 1985 vì thế là một trường hợp kinh điển trong các tài liệu về lịch Việt Nam, được nhắc đến cả trên trang tính lịch của Hồ Ngọc Đức lẫn bách khoa toàn thư Wikipedia.

Các năm lệch trong quá khứ và tương lai

Tính bằng thuật toán của lịch vạn niên cho giai đoạn 1968 đến 2100, các năm Tết Việt Nam khác Tết Trung Quốc là:

Ngoài Tết, ngày mùng 1 và ngày rằm của những tháng khác cũng có thể lệch một ngày giữa hai lịch vào một số năm, theo đúng cơ chế trên. Vì vậy, khi tra ngày giỗ hay ngày lễ, bạn nên dùng lịch tính cho Việt Nam, chẳng hạn trang ngày lễ âm lịch, thay vì lịch in theo nguồn nước ngoài.

Lịch nào "đúng"?

Cả hai đều đúng, với địa phương của mình. Âm lịch là lịch thiên văn gắn với nơi quan sát: ngày được tính theo giờ địa phương, nên Hà Nội và Bắc Kinh có thể thấy cùng một trăng non ở hai "ngày" khác nhau. Hàn Quốc cũng tính âm lịch theo múi giờ riêng (UTC+9), nên có lúc Tết của họ khác Trung Quốc. Nhật Bản thì từ năm 1873 đã chuyển hẳn sang dương lịch và đón năm mới vào ngày 1/1.

Hiện tượng lệch Tết là minh họa rất đẹp cho một điều: lịch truyền thống không phải sự quy ước tùy tiện mà là kết quả của tính toán thiên văn có quy tắc rõ ràng, có thể kiểm chứng.

Câu hỏi thường gặp

Năm 2027 Tết Việt Nam và Trung Quốc có trùng không?

Có. Tết Đinh Mùi 2027 rơi vào ngày 6/2/2027 ở cả hai nước.

Năm 1985, người Việt có đón Tết vào tháng 2 theo Trung Quốc không?

Không. Lịch chính thức của Việt Nam năm đó ghi Tết ngày 21/1/1985 và người dân đón Tết theo lịch này.

Can chi của năm có bị lệch theo không?

Can chi của năm không đổi: năm 1985 vẫn là Ất Sửu ở cả hai nước, chỉ có ngày bắt đầu năm là khác nhau. Can chi của ngày cũng không bị ảnh hưởng vì nó đếm liên tục theo ngày dương. Muốn hiểu cách đếm này, xem bài Can chi và Lục thập hoa giáp.