Hát văn (chầu văn): nhạc cụ, làn điệu và giá trị di sản
Hát văn là gì, khác hát chầu văn ra sao, cung văn dùng nhạc cụ nào, ba hệ làn điệu Cờn, Dọc, Xá đi theo thứ tự giá hầu thế nào và vị thế di sản hiện nay.
Hát văn, hay chầu văn, là loại hình âm nhạc gắn liền với nghi lễ hầu đồng của tín ngưỡng thờ Mẫu. Không có tiếng đàn, tiếng hát của cung văn thì buổi hầu khó thành hình, vì chính âm nhạc dẫn dắt từng giá đồng từ lúc mời Thánh đến lúc tiễn Thánh. Bài viết giới thiệu nhạc cụ, làn điệu, cách âm nhạc đi theo thứ tự các giá và vị thế di sản của loại hình này.
Hát chầu văn và hát văn
Hai tên gọi thường dùng lẫn nhau, nhưng giới nghiên cứu phân biệt:
- Hát chầu văn là phần âm nhạc trong nghi lễ. Chữ "chầu" mang nghĩa chầu Thánh, hầu Thánh.
- Hát văn thường chỉ hình thức biểu diễn, thưởng thức nghệ thuật, tách khỏi không gian nghi lễ.
Theo nhạc sĩ, nhà nghiên cứu Thao Giang, chầu văn ra đời ở đồng bằng Bắc Bộ khoảng thế kỷ 16, thời Lê, cùng thời kỳ việc thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh xuất hiện. Muốn hiểu bối cảnh tín ngưỡng, bạn có thể đọc bài tổng quan tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.
Cung văn, người giữ nhịp buổi hầu
Cung văn là người vừa hát vừa chơi nhạc, thường được ví như "nhạc trưởng" của buổi hầu. Nhiệm vụ của họ gồm:
- Hát mời vị Thánh giáng và nhận biết vị nào đang về.
- Kể sự tích, ca ngợi công đức của vị Thánh bằng lời văn.
- Giữ nhịp cho các điệu múa, việc dâng hương, ban lộc của thanh đồng.
- Chuyển giá: khi một vị thăng, tiếng trống được đánh dồn để đón vị tiếp theo (VietNamNet). Trong lúc chuyển giữa hai giá, cung văn có thể lặp, luyến láy hoặc kéo dài câu hát, tiếng nhạc.
Vai trò của cung văn trong toàn bộ nghi lễ được mô tả ở bài hầu đồng: nghi thức và các giá đồng. Nhà nước đã phong tặng danh hiệu nghệ nhân cho một số thanh đồng và cung văn, ghi nhận họ là người nắm giữ di sản.
Nhạc cụ
Theo Sở VHTTDL Phú Thọ, dàn nhạc chầu văn có ba lớp:
| Lớp | Nhạc cụ |
|---|---|
| Nòng cốt, không thể thiếu | đàn nguyệt, trống con, cảnh (cảnh đôi) |
| Cơ bản | thêm đàn nhị, phách |
| Buổi lễ lớn | thêm trống cái, chiêng, sáo, tiêu, đàn thập lục |
Ngoài ra, tùy địa phương và yêu cầu của buổi lễ, có thể thêm nhạc cụ khác.
Đàn nguyệt giữ vai trò chính: vừa diễn tấu độc lập, vừa dẫn giọng và đỡ lời cho người hát. Trống con và cảnh giữ nhịp cho cả buổi hầu. Xen giữa các đoạn hát là những đoạn nhạc không lời gọi là lưu không.
Lời văn
Lời chầu văn được viết theo các thể thơ quen thuộc: lục bát, song thất lục bát, thất ngôn và thể bốn chữ. Nội dung thường kể sự tích của vị Thánh, ca ngợi công đức, miêu tả cảnh sắc nơi Thánh ngự và gửi lời cầu xin phù hộ. Mỗi vị có những bản văn riêng, được cung văn học thuộc và truyền lại qua nhiều thế hệ, phần lớn theo lối truyền khẩu.
Chúng tôi không trích lời văn trong bài này. Các bản văn chầu là văn bản nghi lễ, người muốn tìm hiểu nên nghe trực tiếp từ cung văn hoặc từ các tuyển tập đã được biên soạn có nguồn gốc rõ ràng.
Làn điệu: ba hệ gốc Cờn, Dọc, Xá
Theo tài liệu của Sở VHTTDL Phú Thọ, hát văn có 14 làn điệu, lối hát: Bỉ, Miễu, Thổng, Phú Bình, Phú Chênh, Phú Nói, Phú Rầu, Đưa Thơ, Vãn, Dọc, Cờn, Hãm, Xá và Dồn. Tên gọi có thể khác nhau tùy vùng.
Trong số đó, Cờn, Dọc, Xá được xem là ba hệ làn điệu gốc, làm nền cho phần lớn các lối hát còn lại. Bên cạnh đó, hát văn còn vay mượn chất liệu từ ca trù, quan họ, hò Huế và dân ca của các dân tộc thiểu số. Nhờ vậy, một buổi hầu có thể đi qua nhiều sắc thái âm nhạc khác nhau.
Làn điệu không chỉ để nghe cho hay, mà còn biểu đạt:
- Tâm trạng: các điệu phú như Phú Chênh diễn tả niềm vui, Phú Rầu diễn tả nỗi buồn. Theo Sở VHTTDL Phú Thọ, khi chuyển giữa các lối phú, âm nhạc đổi điệu thức năm âm để phụ họa.
- Nhịp nghi lễ: điệu Dọc thường được dùng để kích thích sự "thăng hoa" của người ngồi đồng.
- Vai vế, tính cách và giới của vị Thánh: có quy ước dùng làn điệu cho từng hàng Thánh và từng phủ.
Một lưu ý quan trọng: trên mạng có nhiều bảng gán từng làn điệu cho từng giá cụ thể. Trong đợt tra cứu này, chúng tôi chưa tìm thấy tư liệu thống nhất cho các bảng gán ấy. Thực tế, cách chọn điệu cho mỗi giá phụ thuộc vào truyền thống của từng dòng cung văn, từng vùng.
Âm nhạc đi theo thứ tự giá như thế nào
Thứ tự giá quyết định "kịch bản" âm nhạc
Buổi hầu đi từ hàng Thánh cao xuống thấp: Mẫu, Quan lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu (thứ tự chi tiết ở bài Công Đồng Tứ Phủ Vạn Linh). Vì làn điệu thể hiện vai vế và tính cách của vị Thánh, âm nhạc cũng đổi theo từng hàng Thánh khi buổi hầu đi dần xuống. Giá Mẫu chỉ hầu tráng bóng, thanh đồng trùm khăn chứng giám, không múa; các giá hàng dưới mới có múa, ban lộc. Tài liệu của Sở VHTTDL Phú Thọ nhận xét những làn điệu trữ tình, mềm mại trong hát văn phản ánh nét nữ tính gắn với các Thánh Mẫu.
Bốn phần âm nhạc trong một giá
Sở VHTTDL Phú Thọ mô tả quy trình một giá và cách dùng làn điệu tương ứng:
| Phần của giá | Thanh đồng | Cung văn |
|---|---|---|
| Mời Thánh | ngồi trùm khăn chờ Thánh giáng | hát văn thờ hoặc văn công đồng, tiết tấu nhanh |
| Kể sự tích | Thánh đã nhập, thay khăn áo, dâng hương | kể sự tích, ca công đức, rồi chuyển sang hát Dọc |
| Làm việc Thánh | múa, ban lộc | làn điệu chuyển lên cao hơn một bậc |
| Xin phù hộ, tiễn Thánh | Thánh thăng | hát lời xin ơn và tiễn đưa |
Như vậy, ba hệ Cờn, Dọc, Xá cùng các lối hát khác được xếp vào khung bốn phần này. Cung văn thường phải theo sát động tác của thanh đồng để đổi điệu đúng lúc, nên hai buổi hầu khó giống hệt nhau.
Hát văn trong đời sống hôm nay
Ngoài nghi lễ, hát văn còn sống trong các sinh hoạt cộng đồng:
- Thi hát: VietNamNet ghi nhận tục thi hát giữa các làng. Lễ hội Phủ Dầy (Ninh Bình, trước thuộc Nam Định) có phần thi hát văn trong mùa hội tháng Ba. Xem trang Phủ Dầy.
- Liên hoan diễn xướng hầu Thánh được tổ chức hằng năm từ năm 2010 trong lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc. Xem trang Côn Sơn – Kiếp Bạc.
- Biểu diễn sân khấu: hát văn được đưa lên sân khấu như một môn nghệ thuật truyền thống.
Ranh giới cần giữ là giữa biểu diễn hát văn và trình diễn nghi lễ hầu đồng ngoài không gian thờ tự. Năm 2024, Cục Di sản văn hóa đã yêu cầu tỉnh Bắc Ninh chấn chỉnh màn "sân khấu hóa" thờ Mẫu tại một liên hoan hát văn, vì đưa nghi lễ ra khỏi không gian thực hành của di sản (Tuổi Trẻ).
Vị thế di sản
- Tháng 12/2012, "Nghi lễ Chầu văn của người Việt" được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Nhân Dân).
- Ngày 1/12/2016, tại kỳ họp của Ủy ban Liên chính phủ ở Addis Ababa (Ethiopia), UNESCO ghi danh "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Chầu văn là một thành tố của hồ sơ này; nghệ thuật trình diễn là một trong các lĩnh vực mà hồ sơ đề cập.
Danh hiệu đi kèm trách nhiệm: giữ hát văn đúng chỗ, đúng nghĩa, không biến nó thành dịch vụ ăn theo.
Nghe hát văn thế nào cho trọn
- Nghe trong không gian đền phủ vào mùa lễ hội để hiểu âm nhạc gắn với nghi lễ ra sao. Tra lịch ở trang lịch ngày lễ và bài các đền phủ thờ Mẫu và mùa lễ hội.
- Chú ý tiếng đàn nguyệt và tiếng trống khi chuyển giá: đó là "dấu câu" của buổi hầu.
- Nếu xem biểu diễn sân khấu, hãy coi đó là nghệ thuật, đừng nhầm với nghi lễ.
Câu hỏi thường gặp
Hát văn và hát chầu văn có khác nhau không?
Có. Hát chầu văn là âm nhạc trong nghi lễ hầu đồng. Hát văn thường chỉ hình thức biểu diễn thế tục, thưởng thức nghệ thuật ngoài không gian thờ tự.
Nhạc cụ quan trọng nhất trong chầu văn là gì?
Đàn nguyệt, trống con và cảnh là ba nhạc cụ nòng cốt. Trong đó đàn nguyệt dẫn giọng và đỡ lời cho người hát.
Mỗi giá có một làn điệu cố định không?
Có quy ước dùng làn điệu theo hàng Thánh và theo phủ, nhưng các bảng gán chi tiết từng điệu cho từng giá chưa có tư liệu thống nhất. Mỗi dòng cung văn, mỗi vùng có cách chọn riêng.
Hát văn được công nhận di sản khi nào?
"Nghi lễ Chầu văn của người Việt" vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012, và là thành tố của di sản thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO ghi danh năm 2016.
Bài viết thuộc bản quyền Thiên Tử Vi, mang tính tham khảo văn hóa phương Đông. Chia sẻ vui lòng ghi nguồn và dẫn liên kết về bài gốc.