Hầu đồng là gì? Nghi thức, các giá đồng, khăn áo và lễ vật

Hầu đồng, còn gọi là lên đồng hay hầu bóng, là nghi lễ trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Trong buổi hầu, người thanh đồng lần lượt hóa thân thành các vị Thánh, mỗi lần một vị, trong tiếng hát văn và nhạc của cung văn. Bài viết giải thích trình tự nghi lễ, vai trò từng người, khăn áo, lễ vật, cùng những điều người đến xem nên biết để giữ sự tôn trọng.

Hầu đồng là gì

"Hầu đồng", "hầu bóng", "lên đồng", "hầu Thánh" là các tên gọi khác nhau cho cùng một nghi lễ. Mỗi lần một vị Thánh "giáng" vào thanh đồng gọi là một giá đồng (gọi tắt là giá). Khi UNESCO ghi danh "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" vào ngày 1/12/2016, nghi lễ lên đồng được nêu là một thành tố cốt lõi của di sản. Bạn có thể đọc phần nền tảng ở bài tổng quan tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Bản chất của hầu đồng vẫn là đề tài giới nghiên cứu bàn luận, và có ít nhất hai cách nhìn:

• Nhập hồn: cách hiểu truyền thống trong cộng đồng tín đồ, cho rằng vị Thánh nhập vào thân xác thanh đồng.
• Diễn xướng tâm linh: nhiều nhà nghiên cứu ghi nhận thanh đồng ngày nay vẫn tỉnh táo, "cảm" Thánh chứ không mất ý thức. Nghệ nhân ưu tú Đặng Ngọc Anh, một thanh đồng lâu năm, nhấn mạnh hầu đồng là một hình thức diễn xướng (Báo Văn Hóa).

Bài viết không khẳng định bên nào đúng, chỉ mô tả nghi lễ như một thực hành văn hóa.

Những người tham gia một buổi hầu

Hầu dâng thường có bốn người, dân gian gọi là "bốn bà phù giá". Cung văn được ví như "nhạc trưởng" của buổi hầu. Phần âm nhạc được trình bày riêng ở bài hát văn, chầu văn.

Theo báo Nhân Dân (2022), trước đây phải hành lễ ít nhất 12 năm mới được làm đồng thầy; nay có người "tự phong" chỉ sau vài năm.

Trình tự một buổi hầu

Hầu từ cao xuống thấp

Nguyên tắc chung là hầu theo thứ bậc thần điện: Mẫu → Quan lớn → Chầu Bà → Ông Hoàng → Thánh Cô → Thánh Cậu. Luận án của Trần Hải Minh (2018) về lên đồng ở Nam Định ghi nhận nơi đây chỉ "hầu xuôi", không "hầu ngược". Thứ tự các hàng Thánh được giải thích kỹ ở bài Công Đồng Tứ Phủ Vạn Linh và thứ tự điện thờ.

Trình tự cũng có biến thể. Theo Phạm Thị Thơm (Nghiên cứu Tôn giáo, 2022), khi thỉnh thêm các giá Trần triều, giá Chầu Bát được hầu sau các giá Cô Bé Cửa Suốt, Cậu Bé Cửa Đông và trước các giá hàng Quan.

Mở khăn và tráng mạn

Không phải vị nào cũng "nhập" theo cùng một cách:

• Hầu mở khăn: vị Thánh nhập đồng, thanh đồng mở khăn phủ diện, đứng dậy hành lễ, múa.
• Hầu tráng mạn (tráng bóng): vị Thánh chỉ về chứng giám. Thanh đồng trùm khăn, không mở khăn, không múa.

Các giá Mẫu luôn được hầu theo lối tráng bóng, thể hiện sự tôn kính bậc cao nhất. Xem thêm về Tam Tòa Thánh Mẫu.

Bốn phần của một giá

Trần Hải Minh mô tả mỗi giá gồm bốn bước: mời Thánh nhập, kể sự tích và công đức, xin Thánh phù hộ, rồi đưa tiễn. Theo mô tả phổ biến ở nhiều đền phủ, diễn biến cụ thể thường như sau:

1. Thanh đồng ngồi trùm khăn phủ diện, cung văn hát mời.
2. Khi vị Thánh giáng, hầu dâng giúp thay khăn áo đúng với vị đó.
3. Thanh đồng dâng hương (thường là một nắm hương).
4. Múa hiện thân, có thể cầm kiếm, cờ, quạt, mồi lửa. Dân gian lưu truyền múa mồi gắn với các Ông Hoàng, múa quạt gắn với Cô Chín, múa hái chè gắn với Cô Tám.
5. Ban lộc cho người dự, trong lúc cung văn hát kể công đức.
6. Thánh thăng: thanh đồng ngồi yên, hai tay bắt chéo trước trán, rồi chuyển sang giá kế tiếp.

Một buổi hầu kéo dài bao lâu

Một buổi hầu thường khoảng 10 giá (Báo Quốc tế); VietNamNet mô tả buổi hầu 8–12 vị, dài khoảng 4 giờ.

Con số "36 giá" và những con số khác

Con số hay được nhắc là 36 giá, còn gọi là "36 vở diễn xướng" (Báo Quốc tế, Báo Văn Hóa). Nghệ nhân Đặng Ngọc Anh cho biết hầu đủ 36 giá thì thể hiện khoảng 50–60 vị Thánh, vì có giá gồm nhiều vị.

36 giá là tổng số giá được lưu truyền, không phải số giá phải hầu trong một buổi. Trên mạng còn có những con số lớn hơn, tùy dòng đồng và vùng miền, nhưng chưa có tư liệu đáng tin cậy và thống nhất xác nhận.

Khăn áo theo phủ

Màu khăn áo của từng giá đi theo màu biểu trưng của phủ mà vị Thánh thuộc về:

Một ví dụ đã được báo chí xác nhận: Quan lớn Đệ Tam Thoải phủ mặc áo trắng thêu rồng, hổ phù, và mâm lễ dâng Thoải phủ cũng chuộng màu trắng. Đồ lễ nói chung thường được chọn theo màu của vị Thánh. Các giá hàng Quan được giới thiệu ở bài Ngũ vị Quan Lớn, các giá Chầu ở bài Chầu Bà Tứ phủ.

Có mấy điểm khác nhau cần biết:

• Nguyễn Ngọc Mai (2017) ghi nhận ở nhiều điện, bộ tượng Tam tòa Thánh Mẫu mặc đỏ, vàng, trắng, không phải đỏ, xanh, trắng.
• Ở Huế, màu vàng gắn với Trung Thiên và Thánh Mẫu Thiên Y A Na.
• Ngoài bốn màu chính, nhiều vị còn có màu riêng như hồng, tím, nâu.

Theo Báo Quốc tế, xưa thanh đồng chỉ cần áo dài và khăn phủ diện đỏ; khăn áo cầu kỳ, đắt tiền không phải điều kiện bắt buộc.

Lễ vật và phát lộc

Nguyên tắc truyền thống là "tùy tâm biện lễ": lễ nhiều hay ít tùy lòng thành và khả năng. Trần Hải Minh nhận xét lễ vật ngày nay đã vượt xa nguyên tắc này. Trong điện thờ tư gia, lễ tam sinh (gà, vịt, lợn) được dùng khi lễ Tam phủ (Nguyễn Hữu Thụ, Nguyễn Thị Thùy Linh, 2022).

Phát lộc (ban tài phát lộc) là lúc vị Thánh ban lộc cho người dự. Theo nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền (Báo Pháp luật), theo lệ, thanh đồng phân phát hết đồ lễ và tiền đã chuẩn bị. Lộc có thể là tiền, rượu, hoa quả và các đồ lễ khác. Ý nghĩa của lộc là sự chia sẻ, không phải món quà để tranh giành.

Về chi phí, Báo Văn Hóa cho biết tổng chi phí một buổi hầu có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng. Không có căn cứ nào cho thấy lễ càng to thì càng "linh". Nếu ai đó thúc ép bạn chi nhiều để "trình đồng" hay "giải căn", hãy đọc bài trình đồng mở phủ: hiểu đúng, tránh bị lợi dụng.

Quan điểm của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Thờ Mẫu là hoạt động tín ngưỡng theo Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 (hiệu lực từ 1/1/2018). Điều 5 của luật cấm lợi dụng hoạt động tín ngưỡng để trục lợi. Riêng với hầu đồng, Bộ VHTTDL đã nhiều lần có văn bản:

• Công văn 618/BVHTTDL-DSVH (12/2/2018): yêu cầu chấn chỉnh, xử lý việc lợi dụng hầu đồng, lợi dụng niềm tin của người dân để kiếm tiền.
• Công văn 3094/BVHTTDL-DSVH (26/8/2021): gửi các tỉnh, thành có di sản được UNESCO ghi danh, đề nghị tăng cường quản lý nhà nước và thực hiện chương trình hành động quốc gia đã cam kết với UNESCO.
• Công văn 2973/BVHTTDL-DSVH (21/7/2023): ghi nhận vi phạm còn diễn ra, trong đó có việc tổ chức hoạt động văn nghệ có diễn xướng hầu đồng không đúng bản chất. Bộ đề nghị nâng cao nhận thức cho người thực hành, tăng cường thanh tra và xử lý nghiêm hành vi lợi dụng di sản để trục lợi, mê tín dị đoan.

Bộ cũng nhiều lần nhắc chỉ tổ chức hầu đồng ở nơi có điện thờ, di tích thờ Mẫu, không đưa ra khu vực công cộng như một dịch vụ du lịch hay ca nhạc đường phố (Báo Văn Hóa). Ngày 25/10/2024, Cục Di sản văn hóa yêu cầu tỉnh Bắc Ninh chấn chỉnh màn "sân khấu hóa" thờ Mẫu tại một liên hoan hát văn, vì việc trình diễn ấy "không đúng bản chất và không gian thực hành của di sản" (Tuổi Trẻ). Cục lưu ý UNESCO có thể nhắc nhở, xem xét lại danh hiệu nếu di sản bị làm sai lệch.

Phép lịch sự khi dự xem hầu đồng

Hầu đồng là nghi lễ của người có niềm tin, không phải buổi biểu diễn. Khi có mặt, bạn nên:

• Xin phép trước thủ nhang hoặc gia chủ buổi hầu, nhất là khi muốn chụp ảnh, quay phim. Không dùng đèn flash, không áp sát chiếu hầu.
• Ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, tắt chuông điện thoại.
• Không ngồi chắn lối đi của hầu dâng, không bước qua mâm lễ, đạo cụ.
• Không bình phẩm, chế giễu trang phục hay động tác của thanh đồng, kể cả khi bạn không tin.
• Nhận lộc bằng hai tay, cảm ơn, không chen lấn, không đòi lộc.

Muốn tìm hiểu trước nơi mình sẽ đến, bạn có thể tra cứu ở cẩm nang đền chùa linh thiêng và đọc bài các đền phủ thờ Mẫu và mùa lễ hội.

Câu hỏi thường gặp

Hầu đồng có phải mê tín dị đoan không?

Hầu đồng là thành tố của di sản được UNESCO ghi danh năm 2016. Điều bị nghiêm cấm là lợi dụng nghi lễ để trục lợi, hù dọa hay lừa đảo. Ranh giới nằm ở cách thực hành.

Một buổi hầu có phải hầu đủ 36 giá không?

Không. Một buổi hầu thực tế thường khoảng 10 giá, tùy thanh đồng và dịp lễ.

Người xem có được nhận lộc không?

Thường là có. Bạn nhận nhã nhặn, không tranh giành và không cần đáp lễ bằng tiền.

Lễ vật càng nhiều thì buổi hầu càng linh?

Không có căn cứ cho điều đó. Báo chí và Bộ VHTTDL nhiều lần cảnh báo tình trạng thương mại hóa, lạm dụng vàng mã. Lễ vật vừa phải, sạch sẽ là đủ.