Ngũ vị Quan Lớn trong Tứ phủ: thân thế, đền thờ và ngày tiệc

Ngũ vị Quan Lớn là hàng thánh thứ hai trong điện thờ Tứ phủ, ngay dưới Tam tòa Thánh Mẫu. Năm vị được gọi từ Đệ Nhất đến Đệ Ngũ, nhưng tư liệu về từng vị rất chênh lệch: có vị có đền là di tích quốc gia, có vị gần như chỉ còn trong lời kể của người thực hành. Bài này trình bày đúng như vậy, không lấp chỗ trống bằng chi tiết chưa kiểm chứng.

Quan Lớn là ai trong hệ thần Tứ phủ

Sáu hàng thánh cơ bản, từ trên xuống, là Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Quan Lớn, Tứ phủ Chầu Bà, Thập vị Ông Hoàng, Thập nhị Thánh Cô và Thập vị Thánh Cậu (Phạm Thị Thơm, Nghiên cứu Tôn giáo, số 5/2022). Thứ tự trên điện có trong bài Công Đồng Tứ Phủ Vạn Linh và thứ tự hàng thánh; bức tranh chung xem ở bài tổng quan tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Các Quan Lớn còn được gọi là Ngũ vị Tôn Quan hay Ngũ vị Tôn Ông. Đúng như tên gọi, mỗi vị mang danh xưng của một chức quan (Giám Sát, Khâm Sai, Tuần phủ...), gắn với một phủ trong vũ trụ quan Tứ phủ.

Có ba điểm nên biết trước:

• Năm hay mười vị? GS Ngô Đức Thịnh (Đạo Mẫu Việt Nam, 2009) ghi nhận dị bản "Thập vị Tôn Quan" (mười vị), nhưng thường chỉ năm vị đầu giáng đồng; các vị từ Đệ Lục đến Đệ Thập rất hiếm khi được hầu, và tên gọi từng vị hiện chưa có tư liệu thống nhất.
• Quan hệ với Vua Cha Bát Hải. Nhiều tích coi các Quan là con của Vua Cha Bát Hải Động Đình. Đây là cách kể phổ biến, không phải bản duy nhất.
• Màu khăn áo theo phủ. Khăn áo thường theo màu phủ: đỏ (Thiên), xanh (Nhạc), trắng (Thoải), vàng (Địa). Riêng màu áo từng Quan, chỉ Quan Đệ Tam được nguồn chuyên biệt ghi rõ.

Bảng tóm tắt Ngũ vị Quan Lớn

"Chưa rõ" nghĩa là chưa tìm thấy tư liệu đáng tin và thống nhất.

Hai vị có tư liệu đáng tin nhất là Quan Đệ Tam và Quan Đệ Ngũ. Ba vị còn lại được biết chủ yếu qua văn chầu và lời truyền khẩu; UNESCO cũng nhấn mạnh tri thức thờ Mẫu được trao truyền bằng miệng, nên mỗi đền, mỗi dòng đồng kể khác nhau là bình thường.

Quan Đệ Nhất Thượng Thiên

Quan Đệ Nhất đứng đầu hàng Quan, thuộc Thiên phủ. Thân thế, đền thờ chính và ngày tiệc riêng của ngài hiện chưa có tư liệu thống nhất. Màu đỏ của giá hầu được suy ra từ màu Thiên phủ, chưa có nguồn chuyên biệt ghi chép.

Chi tiết có ghi chép đến từ Huế: theo Nguyễn Hữu Phúc (Nghiên cứu Tôn giáo, số 2/2022), ở đây Quan Đệ Nhất chỉ giáng vào dịp lớn như lễ khai đàn, rằm tháng Ba và rằm tháng Bảy.

Quan Đệ Nhị Giám Sát

Quan Đệ Nhị thuộc Nhạc phủ (miền Thượng Ngàn). Theo cách giải thích phổ biến, chữ "Giám Sát" chỉ vai trò giám sát, giữ sự công bằng. Màu khăn áo thường được hiểu theo màu xanh của Thượng Ngàn, nhưng đền thờ chính và ngày tiệc riêng đều chưa được ghi chép rõ.

Dị bản đáng lưu ý: ở Huế, nguồn nghiên cứu nói tới "Quan lớn Đệ nhị Thượng Thiên" chứng giám buổi hầu, tức mỗi vùng có thể đặt Quan Đệ Nhị ở phủ khác nhau. Cũng đừng nhầm ngài với thần hổ ở hạ ban, vị mà người thực hành đôi khi gọi là "Quan Giám Sát".

Quan Đệ Tam Thoải phủ

Thân thế

Quan Lớn Đệ Tam là vị có tư liệu phong phú nhất trong hàng Quan. Theo tích phổ biến, ngài là con thứ ba của Vua Cha Bát Hải Động Đình, vị thần đứng đầu Thoải phủ. Thần hiệu của ngài được ghi là "Trấn Tây An Tam Kỳ Linh Ưng Thái Thượng Đẳng Thần".

Đền Lảnh Giang còn lưu thần tích chép năm 1736. Theo thần tích, một người mẹ sinh ra một bọc, bọc trôi sông, người vớt được mở ra thấy ba con rắn, tương truyền là ba vị tướng thủy thần thời Hùng. Một dị bản khác kể ngài là vị tướng thống lĩnh thủy quân thời Hùng Vương, tử trận trong một trận đánh, thân bị chém làm đôi.

Vai trò và hình tượng khi giáng đồng

Người thực hành coi Quan Đệ Tam là vị cai quản "đầu đồng" và phê duyệt sớ tấu, nên ngài có vị trí đặc biệt trong các buổi hầu. Khi giáng đồng, thanh đồng mặc áo trắng thêu rồng, hổ phù, đồ lễ cũng chủ yếu màu trắng theo Thoải phủ. Giá Quan Đệ Tam thường có các động tác tấu hương, khai quang, chứng sớ và múa đôi song kiếm. Diễn tiến một giá hầu được mô tả kỹ trong bài hầu đồng: nghi thức, các giá đồng, khăn áo.

Đền thờ và ngày lễ

• Đền Lảnh Giang, thôn Yên Lạc, xã Mộc Nam, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam (địa danh trước sáp nhập 2025; nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Đền thờ Tam vị thủy thần, được coi là nơi thờ chính của Quan Đệ Tam, đồng thời có thờ Cô Bơ.
• Đền Xích Đằng, làng Xích Đằng, phường Lam Sơn, thành phố Hưng Yên (địa danh trước sáp nhập 2025).

Có một tích dân gian liên kết hai nơi: đầu của ngài được thờ ở Xích Đằng, phần thân được thờ ở Lảnh Giang. Lễ chính của Quan Đệ Tam rơi vào tháng 6 âm lịch, tháng mà người thực hành gọi là "tháng tiệc Thoải phủ". Ngày cụ thể trong tháng thì mỗi đền có lệ riêng, chưa có nguồn chính thống ghi thống nhất.

Quan Đệ Tứ Khâm Sai

"Khâm sai" vốn là danh xưng của vị quan được vua cử đi làm việc thay mình. Theo cách hiểu phổ biến, Quan Đệ Tứ là vị khâm sai coi sóc tam giới, tứ phủ, và là vị ít khi được hầu. Phủ, màu khăn áo, đền thờ và ngày tiệc của ngài hiện đều chưa có tư liệu thống nhất, nên bài này không nêu một địa chỉ hay ngày lễ cụ thể. Nếu gặp thông tin về đền thờ Quan Đệ Tứ, bạn nên hỏi thủ nhang nơi đó về thần tích và lệ riêng của đền.

Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh

Thân thế

Quan Lớn Tuần Tranh, còn gọi Quan Đệ Ngũ, là vị có tư liệu rõ ràng nhất về đền và lễ hội. Theo Báo Văn Hóa, ngài là vị quan Tuần phủ được giao cai quản ngã ba sông Chanh, nơi giáp ranh Ninh Giang, Vĩnh Bảo và Thái Bình. Người dân vùng này tôn ngài làm thần và lập đền thờ, đồng thời xếp ngài vào hàng Quan Lớn trong hệ Tứ phủ.

Đền Tranh

Đền Tranh, còn gọi đền Quan Lớn Tuần Tranh, ở thôn Tranh Xuyên, nay thuộc xã Ninh Giang, thành phố Hải Phòng (trước sáp nhập 2025 thuộc huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương), gần bến đò Tranh. Đền được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia theo Quyết định 1214/QĐ-BVHTTDL ngày 23/3/2009. Ngày 4/4/2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra Quyết định 781 ghi danh Lễ hội truyền thống đền Tranh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lịch lễ trong năm

Trước năm 1945, đền mở hội hai kỳ vào tháng 2 và tháng 8; nay lịch lễ chính như sau:

• Tháng 2 âm lịch: kỳ hội thứ nhất. Ngày lễ trọng 14/2, tương truyền là ngày sinh của Quan. Hội thường khai mạc khoảng mùng 8 đến mùng 10 tháng 2.
• Ngày 25/5 âm lịch: lễ Tiệc Quan.
• Tháng 8 âm lịch: kỳ hội thứ hai, ngày lễ trọng 22/8, gắn với việc tưởng niệm Đức Thánh Trần Hưng Đạo.

Cần lưu ý: trên mạng có lưu truyền ngày tiệc Quan Tuần Tranh là 25 tháng 7. Ngày này không thấy trong nguồn chính thống; theo Báo Văn Hóa, lễ Tiệc Quan là ngày 25 tháng 5 âm lịch.

Lễ hội đền Tranh có lễ rước nước, tế Quan, tế Mẫu, lễ mộc dục, hát văn, hầu thánh cùng nhiều trò chơi dân gian như kéo co, cờ tướng, đập niêu, vật. Bạn có thể đổi các ngày âm lịch trên sang dương lịch tại trang ngày lễ âm lịch, và xem thêm các đền khác trong bài các đền phủ thờ Mẫu nổi tiếng và mùa lễ hội.

Quan Lớn trong buổi hầu đồng

Nghi lễ hầu đồng đi từ cao xuống thấp: Mẫu, rồi Quan, rồi Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu. Giá Mẫu chỉ hầu tráng bóng (trùm khăn, không múa), nên hàng Quan là hàng đầu tiên sau Mẫu. Tần suất giáng đồng của từng vị khác nhau tùy dòng đồng, vùng miền. Khi thanh đồng thỉnh thêm các giá Trần triều, trình tự có thay đổi: theo Phạm Thị Thơm, lúc đó giá Chầu Bát được hầu trước các giá hàng Quan. Về hàng thánh kế tiếp, mời bạn đọc bài các Chầu Bà trong Tứ phủ.

Đi lễ Quan Lớn với tâm thế đúng

Thờ Mẫu đề cao nguyên tắc "tùy tâm biện lễ". Đến đền Tranh hay Lảnh Giang, bạn chỉ cần lễ vật vừa phải, trang phục kín đáo, tôn trọng nội quy của đền. Bài khấn tham khảo có tại trang văn khấn; các đền thờ khác có thể tra trên trang đền chùa linh thiêng.

Câu hỏi thường gặp

Ngũ vị Quan Lớn gồm những vị nào?

Gồm Quan Đệ Nhất Thượng Thiên, Quan Đệ Nhị Giám Sát, Quan Đệ Tam Thoải phủ, Quan Đệ Tứ Khâm Sai và Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh. Có dị bản nói tới mười vị Quan, nhưng trong thực hành thường chỉ năm vị này giáng đồng.

Ngày tiệc Quan Lớn Tuần Tranh là ngày nào?

Theo Báo Văn Hóa, lễ Tiệc Quan ở đền Tranh là ngày 25 tháng 5 âm lịch. Ngoài ra đền còn hai ngày lễ trọng là 14/2 (tương truyền là ngày sinh của Quan) và 22/8. Ngày 25 tháng 7 lưu truyền trên mạng không thấy trong nguồn chính thống.

Quan Lớn Đệ Tam được thờ ở đâu?

Hai nơi được nhắc nhiều nhất là đền Lảnh Giang (xã Mộc Nam, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình) và đền Xích Đằng (Hưng Yên). Lễ chính vào tháng 6 âm lịch, tháng tiệc Thoải phủ.

Vì sao Quan Đệ Nhất, Đệ Nhị, Đệ Tứ ít thông tin?

Ba vị này chưa có đền chính được nguồn đáng tin ghi nhận. Tri thức về các vị chủ yếu được truyền khẩu qua văn chầu và người thực hành, nên mỗi nơi kể một khác.