Ngũ Hổ, Ông Lốt và hạ ban trong điện thờ Mẫu: ý nghĩa và cách thờ

Bước vào một đền phủ thờ Mẫu, ánh mắt thường hướng lên cung cấm nơi đặt Tam tòa Thánh Mẫu. Nhưng nếu nhìn xuống sát mặt đất, bạn sẽ thấy một ban nhỏ với năm hình hổ, và ngước lên xà ngang có hai con rắn xanh, trắng uốn mình. Đó là Ngũ Hổ ở hạ ban và Ông Lốt, hai lớp thần canh giữ có mặt ở gần như mọi điện Mẫu.

Hạ ban là gì

Điện thờ Mẫu được bài trí theo thứ bậc từ trên xuống: trên cùng là Phật và Ngọc Hoàng (nếu có), rồi Tam tòa Thánh Mẫu, ban Công đồng với các hàng Quan, Chầu, Ông Hoàng, rồi các ban Cô, Cậu. Thứ tự này được giải thích trong bài Công Đồng Tứ Phủ Vạn Linh và thứ tự hàng thánh trên điện thờ.

Hạ ban là ban thấp nhất, đặt ngay dưới ban Công đồng, thường sát nền điện. Đây là nơi thờ Ngũ Hổ. Ông Lốt không đặt ở hạ ban mà ở trên cao, nhưng thường được nhắc cùng Ngũ Hổ vì cả hai đều là thần hộ vệ, đứng ngoài sáu hàng thánh chính của Tứ phủ.

Cũng cần nói trước: các nhà nghiên cứu ghi nhận cách bài trí điện Mẫu thay đổi theo quy mô điện và hiểu biết của thủ nhang, không có một khuôn chuẩn duy nhất (Nguyễn Hữu Thụ và Nguyễn Thị Thùy Linh, Nghiên cứu Tôn giáo, số 3/2022). Những gì mô tả dưới đây là cách phổ biến, không phải quy định bắt buộc.

Ngũ Hổ: năm vị thần hổ trấn năm phương

Tên gọi

Trên điện thờ, Ngũ Hổ thường được gọi là Quan Ngũ Hổ, Quan Ngũ Dinh hoặc Quan Hạ Ban. Người thực hành nghi lễ còn kiêng gọi thẳng tên hổ, thay bằng những cách gọi tôn kính như "Ngài", "Khái", "Sơn quân", có nơi gọi là "Quan Giám Sát". Danh xưng sau cùng này dễ gây nhầm với Quan Đệ Nhị Giám Sát trong hàng Ngũ vị Quan Lớn, nên khi đọc tài liệu cần xem kỹ ngữ cảnh.

Các thông tin chính trong phần này dựa trên bài nghiên cứu "Tín ngưỡng thờ hổ của người Việt hiện nay" của Vũ Hồng Thuật và Trần Chiều Phụng (Nghiên cứu Tôn giáo, số 8/2024).

Nguồn gốc

Theo bài nghiên cứu trên, thờ hổ ở nhiều nơi trên thế giới bắt nguồn từ tín ngưỡng tô tem, sùng bái loài vật mạnh mẽ. Ở Việt Nam, việc thờ hổ trong điện Mẫu được các tác giả coi là kết quả tiếp biến văn hóa từ Đạo giáo phái Chính Nhất. Một số pháp sư giải thích rằng hổ là vật cưỡi của Trương Đạo Lăng, vị tổ sư Đạo giáo, nên họ coi hổ là linh vật của mình. Trong tâm thức dân gian, hổ là chúa sơn lâm, biểu tượng của sức mạnh và uy quyền, rất hợp với vai trò canh giữ.

Năm màu, năm phương

Năm hổ ứng với thuyết Ngũ hành, mỗi vị một màu và trấn một phương:

Cột hành tương ứng theo quy ước màu, phương quen thuộc của Ngũ hành. Trong năm vị, Hoàng Hổ giữ vai trò chính. Theo một pháp sư được phỏng vấn trong bài nghiên cứu, Hoàng Hổ tướng quân trấn giữ cửa điện và điều khiển bốn hổ còn lại.

Vị trí trên điện

Bài nghiên cứu ghi nhận gần như 100% đền, phủ thờ Mẫu Tam phủ có ban thờ hổ ở hạ ban. Các ví dụ được nêu gồm Phủ Tây Hồ, đền Dầm, đền Gềnh (Hà Nội), đền Bắc Lệ, đền Mẫu Đồng Đăng (Lạng Sơn), Phủ Dầy và Phủ Quảng Cung. Ngoài hạ ban dưới Công đồng, hổ còn được thờ dưới ban Sơn Trang, nơi thờ Chúa Thượng Ngàn, điều dễ hiểu vì hổ là chúa rừng. Ở các điện thờ tư gia tại Hà Nội, Quan Ngũ Hổ cũng được đặt phía dưới.

Hình thờ có thể là tượng đất, tượng sành sứ hoặc tranh. Trong hệ thần của Thiên Tiên Thánh giáo ở Huế cũng có "Ngũ hổ mãnh tướng" (Nguyễn Hữu Phúc, Nghiên cứu Tôn giáo, số 2/2022).

Lễ "hô hổ nhập hình"

Theo truyền thống, trước khi đưa tượng hay tranh hổ lên ban, người ta làm lễ "hô hổ nhập hình" để làm thiêng hình thờ. Lễ này được coi là đúng nhất khi làm vào giờ Tý, ngày Dần, tháng Dần (tháng Giêng âm lịch). Theo lệ, người phủ vải đỏ lên hình hổ phải là thầy đã được cấp sắc, gia đình không có tang. Bài nghiên cứu cũng ghi nhận nhiều nơi hiện nay làm rút gọn để tiết kiệm thời gian và chi phí.

Lễ vật và ngày cúng

Lễ vật truyền thống dâng Ngũ Hổ khá giản dị và mang đặc trưng riêng:

• năm miếng thịt lợn sống;
• năm quả trứng gà hoặc trứng vịt sống;
• một đĩa muối gạo;
• nước, rượu trắng;
• hương, nến hoặc đèn.

Thịt sống được người thực hành coi là phần không thể thiếu, điều dễ hiểu khi đối tượng được thờ là loài mãnh thú. Ngày cúng thường là mùng 1 và ngày rằm hằng tháng, các dịp lễ tết, cùng hai ngày tiệc lớn 20/8 âm lịch (giỗ Đức Thánh Trần) và 3/3 âm lịch (giỗ Mẫu). Bạn có thể tra ngày mùng 1, rằm trên lịch vạn niên.

Ngoài ra, các pháp sư còn có nghi lễ "luyện sai thần hổ", chỉ làm trong những đàn lễ lớn và do người có thẩm quyền trong truyền thống thực hiện; người bình thường đi lễ không cần quan tâm tới nghi thức này. Trong hầu đồng có giá hầu "ông hổ", theo bài nghiên cứu thường là giá cuối và ít người hầu. Các giá hầu chính được mô tả trong bài hầu đồng: nghi thức, các giá đồng, khăn áo.

Ông Lốt: Thanh Xà và Bạch Xà

Ông Lốt là ai

Ông Lốt là cặp rắn thần, một con xanh (Thanh Xà) và một con trắng (Bạch Xà), được coi là thần hộ pháp của phủ, điện thờ Mẫu. Báo Dân trí dẫn lời một nhà nghiên cứu rằng "Ông Lốt là thần hộ pháp nằm trong phủ mẫu, điện mẫu".

Vị trí trong điện

Có hai cách đặt thường gặp:

• Quấn trên xà ngang phía trước cung cấm, như báo Dân trí mô tả. Ví dụ, đền Tiên La (Hưng Yên, trước sáp nhập 2025 thuộc Thái Bình) có ông Lốt xanh, trắng trên các xà ngang (Phạm Thị Thơm, Nghiên cứu Tôn giáo, số 5/2022).
• Đặt hai bên lối vào chính điện như hai vị thần quan sát, hộ vệ. Cách đặt này được VietnamPlus mô tả trong bài có ý kiến của TS Chu Xuân Giao (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam).

Ý nghĩa

Thờ rắn là tín ngưỡng rất cổ của người Việt, với hai lớp nghĩa chính: rắn là vật tổ và là thủy thần, vị thần điều hòa nước, đem mưa, giữ cho mùa màng khỏi hạn, lụt. TS Chu Xuân Giao gọi rắn là linh vật quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu và nhận xét rắn gần gũi, bình dị với dân gian hơn rồng, vốn gắn với vương quyền.

Trong điện Mẫu, Ông Lốt được hiểu là có hai chức năng: bảo vệ không gian thiêng và nhắc người đến lễ giữ thái độ trang nghiêm. Hình tượng rắn uốn mình trên cao tạo cảm giác uy nghi, như có người canh cửa cung cấm.

Chữ "lốt" từ đâu

Theo nhà nghiên cứu Trần Trọng Dương (trên Dân trí), chữ "lốt" có gốc từ "lột", chỉ việc rắn lột da.

Những tục thờ rắn liên quan

Ở đồng bằng Bắc Bộ còn có cặp rắn thần Ông Cộc, Ông Dài, được thờ như thần bảo hộ cư dân vùng sông nước. Một số trang mạng gắn Ông Lốt với Vua Cha Bát Hải, Thoải phủ hoặc kể tích "Quan Xà", nhưng các chi tiết này chưa thấy trong nguồn nghiên cứu, nên bài không trình bày như sự thật.

Vì sao hạ ban và Ông Lốt quan trọng

Nếu Tam tòa Thánh Mẫu và các hàng thánh tượng trưng cho trời, đất, nước, rừng núi, thì hổ và rắn là đại diện của chính thế giới tự nhiên hoang dã đó: hổ của rừng, rắn của nước. Đặt chúng vào điện thờ như những vị thần canh giữ cho thấy tín ngưỡng thờ Mẫu không loại bỏ những sức mạnh đáng sợ của tự nhiên mà thuần hóa, đưa chúng vào trật tự thiêng. Đây cũng là một biểu hiện của tinh thần dung hợp, khi lớp tô tem cổ xưa, Đạo giáo và tín ngưỡng bản địa cùng tồn tại trong một điện thờ. Tổng quan về các lớp văn hóa này có trong bài tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Lưu ý khi đi lễ

• Lễ hạ ban không bắt buộc phải cầu kỳ. Ở đền lớn, ban Ngũ Hổ thường đã được thủ nhang chăm lo. Người đi lễ có thể chỉ thắp hương, vái lạy với lòng thành.
• Theo nguyên tắc "tùy tâm biện lễ", không cần mua lễ đắt tiền. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhiều lần yêu cầu chấn chỉnh tình trạng trục lợi, mê tín trong thực hành thờ Mẫu.
• Không tự ý chạm, di chuyển tượng hổ hay hình Ông Lốt, giữ nội quy của đền.
• Cẩn trọng với lời mời "làm lễ" tốn kém dựa trên việc "Quan Hạ Ban quở" hay tương tự; nếu băn khoăn, hãy đọc bài trình đồng mở phủ: hiểu đúng, tránh bị lợi dụng.

Bài văn khấn tham khảo có tại trang văn khấn.

Câu hỏi thường gặp

Ngũ Hổ gồm những vị nào?

Gồm Thanh Hổ (xanh, phương Đông), Bạch Hổ (trắng, phương Tây), Xích Hổ (đỏ, phương Nam), Hắc Hổ (đen, phương Bắc) và Hoàng Hổ (vàng, trung tâm). Hoàng Hổ đứng đầu, trấn cửa điện và điều khiển bốn hổ còn lại.

Ban Ngũ Hổ đặt ở đâu trong điện thờ Mẫu?

Ban Ngũ Hổ đặt ở hạ ban, ngay dưới ban Công đồng, thường sát nền điện. Hổ cũng được thờ dưới ban Sơn Trang. Theo khảo sát của giới nghiên cứu, gần như mọi đền phủ thờ Mẫu đều có ban này.

Cúng Ngũ Hổ cần những gì?

Lễ truyền thống gồm năm miếng thịt lợn sống, năm quả trứng sống, đĩa muối gạo, nước, rượu trắng, hương đèn. Ngày cúng thường là mùng 1, rằm, các dịp lễ tết và hai ngày tiệc 3/3, 20/8 âm lịch. Lễ nhiều hay ít là tùy tâm.

Ông Lốt là gì?

Ông Lốt là cặp rắn thần Thanh Xà (xanh) và Bạch Xà (trắng), thần hộ pháp của điện Mẫu, thường quấn trên xà ngang phía trước cung cấm hoặc đặt hai bên lối vào chính điện. Rắn trong tín ngưỡng Việt vừa là vật tổ vừa là thủy thần.

Vì sao gọi là "Ông Lốt"?

Theo nhà nghiên cứu Trần Trọng Dương, chữ "lốt" bắt nguồn từ "lột", tức việc rắn lột da. Chữ "Ông" là cách gọi tôn kính dành cho các linh vật được thờ.