Trích Thiên Tủy

欲識三元萬法宗，先觀帝載與神功。

Phiên âmDục thức tam nguyên vạn pháp tông, tiên quan đế tải dữ thần công.

Dịch nghĩaMuốn biết cội nguồn của mọi phép trong ba nguyên, trước hãy xem việc vận hành của trời và công dụng thần diệu của tạo hóa.

Lời giảiCâu mở đầu (Thiên đạo). “Ba nguyên” là thiên, địa, nhân, tương ứng thiên can, địa chi và tàng can. Mệnh lý bắt đầu từ việc quan sát quy luật tự nhiên.

坤元合德機緘通，五氣偏全定吉凶。

Phiên âmKhôn nguyên hợp đức cơ giam thông, ngũ khí thiên toàn định cát hung.

Dịch nghĩaĐất hợp đức với trời thì then máy thông suốt; năm khí lệch hay đủ định ra tốt xấu.

Lời giải“Thiên toàn” (lệch hay đủ) là ý chính: tốt xấu không nằm ở một sao, một chữ, mà ở sự cân đối của năm hành.

戴天履地人為貴，順則吉兮凶則悖。

Phiên âmĐái thiên lý địa nhân vi quý, thuận tắc cát hề hung tắc bội.

Dịch nghĩaĐội trời đạp đất, con người là quý; thuận thì tốt, trái thì xấu.

Lời giảiĐặt con người vào vị trí trung tâm giữa trời và đất. “Thuận” ở đây là thuận với quy luật, gồm cả việc sống điều độ, biết mình.

要與人間開聾聵，順逆之機須理會。

Phiên âmYếu dữ nhân gian khai lung hội, thuận nghịch chi cơ tu lý hội.

Dịch nghĩaMuốn giúp người đời mở tai cho kẻ điếc, phải hiểu thấu then máy của thuận và nghịch.

Lời giảiMục đích của việc “biết mệnh” theo sách là giúp người tỉnh táo, hiểu thời thế, chứ không phải để bán sự sợ hãi.

五陽皆陽丙為最，五陰皆陰癸為至。五陽從氣不從勢，五陰從勢無情義。

Phiên âmNgũ dương giai dương Bính vi tối, ngũ âm giai âm Quý vi chí. Ngũ dương tòng khí bất tòng thế, ngũ âm tòng thế vô tình nghĩa.

Dịch nghĩaNăm can dương đều là dương, Bính dương nhất; năm can âm đều là âm, Quý âm nhất. Can dương theo khí của mình chứ không theo thế bên ngoài; can âm theo thế bên ngoài, không câu nệ tình nghĩa.

Lời giảiBính là lửa mặt trời, Quý là sương mưa, hai cực của dương và âm. Câu sau mô tả tính cách: can dương giữ bản sắc, can âm linh hoạt thích nghi. “Vô tình nghĩa” nên hiểu là không cố chấp, không mang nghĩa xấu.

甲木參天，脫胎要火。春不容金，秋不容土。火熾乘龍，水宕騎虎。地潤天和，植立千古。

Phiên âmGiáp mộc tham thiên, thoát thai yếu hỏa. Xuân bất dung kim, thu bất dung thổ. Hỏa xí thừa long, thủy đãng kỵ hổ. Địa nhuận thiên hòa, thực lập thiên cổ.

Dịch nghĩaGiáp mộc cao vút tận trời, ra khỏi thai cần có lửa. Mùa xuân không dung được kim, mùa thu không dung được thổ. Lửa cháy mạnh thì cưỡi rồng, nước tràn thì cưỡi hổ. Đất ẩm trời hòa thì đứng vững nghìn năm.

Lời giải“Rồng” là Thìn (đất ẩm giữ nước, làm dịu lửa), “hổ” là Dần (nơi Giáp mộc có gốc vững khi nước nhiều). Bài thơ tám câu tóm cả cách dùng thần cho người nhật chủ Giáp.

何知其人富，財氣通門戶。何知其人貴，官星有理會。

Phiên âmHà tri kỳ nhân phú, tài khí thông môn hộ. Hà tri kỳ nhân quý, quan tinh hữu lý hội.

Dịch nghĩaSao biết người ấy giàu? Vì khí của tài thông suốt cửa nhà. Sao biết người ấy sang? Vì sao quan có chỗ hợp lý.

Lời giảiGiàu không phải vì “có nhiều chữ tài”, mà vì dòng tài lưu thông, được sinh và được dùng. Đây là cách nhìn động, gần với tư duy dòng tiền ngày nay.

五氣不戾，性情中和；濁亂偏枯，性情乖逆。

Phiên âmNgũ khí bất lệ, tính tình trung hòa; trọc loạn thiên khô, tính tình quai nghịch.

Dịch nghĩaNăm khí không trái nhau thì tính tình ôn hòa; khí đục loạn, lệch lạc khô héo thì tính tình ngang trái.

Lời giảiSách gắn cân bằng ngũ hành với sức khỏe tinh thần. Người hiện đại có thể đọc như lời nhắc giữ nhịp sống cân bằng.