Mười vị Ông Hoàng trong Tứ phủ: thân thế, đền thờ và ngày tiệc

Ông Hoàng là hàng thánh nam được nhắc nhiều nhất trong đời sống thờ Mẫu hiện nay, nhất là Ông Hoàng Bảy ở Bảo Hà và Ông Hoàng Mười ở Nghệ An. Thế nhưng trong mười vị, chỉ vài vị có đền chính và ngày lễ được ghi chép rõ. Bài này lập bảng mười vị, tóm tắt tích của những vị có tư liệu tốt và đánh dấu những chỗ còn chưa thống nhất.

Ông Hoàng là ai trong thần điện thờ Mẫu

Trong sáu hàng thánh cơ bản mà nhà nghiên cứu Phạm Thị Thơm (Nghiên cứu Tôn giáo, số 5/2022) mô tả, Thập vị Ông Hoàng là hàng thứ tư, sau Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Quan Lớn và Tứ phủ Chầu Bà. Mười vị được gọi theo thứ tự: Hoàng Cả, Hoàng Đôi, Hoàng Bơ (Hoàng Ba), Hoàng Tư, Hoàng Năm, Hoàng Sáu, Hoàng Bảy, Hoàng Tám, Hoàng Chín và Hoàng Mười.

Nhiều tích dân gian coi các Ông Hoàng là con của Vua Cha Bát Hải Động Đình, tương tự cách giải thích về các Quan Lớn (xem bài Ngũ vị Quan Lớn trong Tứ phủ). Đây là một dị bản phổ biến chứ không phải cách hiểu duy nhất. Với một số vị như Ông Hoàng Bảy hay Ông Hoàng Mười, các đền thờ và sắc phong lại gắn các ngài với những danh tướng có thật trong lịch sử.

Theo mô tả phổ biến, trong hầu đồng các Ông Hoàng hiện thân với dáng vẻ phong lưu, có vị thiên về văn, có vị thiên về võ. Theo Phạm Thị Thơm, ba vị thường giáng đồng nhất là Hoàng Bơ, Hoàng Bảy và Hoàng Mười. Các vị còn lại ít được ghi chép hơn. Phụ tá cho các Ông Hoàng là hàng Thánh Cậu. Vị trí của hàng Ông Hoàng trong toàn bộ thần điện được tóm tắt ở bài tổng quan tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Bảng tổng hợp mười vị Ông Hoàng

Màu áo ghi "theo màu phủ" là suy từ phủ mà vị đó thuộc về, chưa thấy nguồn chuyên biệt mô tả. Ngày tháng đều là âm lịch. "Chưa rõ" nghĩa là chưa tìm thấy tư liệu đáng tin và thống nhất.

Ông Hoàng Bảy Bảo Hà

Theo các bài trên báo Nhân Dân, Ông Hoàng Bảy được gắn với danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy, sống khoảng cuối thời Hậu Lê (khoảng 1740–1786). Ông chỉ huy đánh dẹp giặc phương Bắc quấy nhiễu vùng Thủy Vĩ, Văn Bàn và phủ Quy Hóa, nay là đất Lào Cai, Yên Bái cũ. Ông tử trận, được dân lập đền ở Bảo Hà, được các triều Minh Mạng, Thiệu Trị sắc phong và tôn là "Thần vệ quốc". Dân gian còn lưu truyền tích xác ông trôi về Bảo Hà và tích ông là con Vua Cha Bát Hải; những chi tiết này chỉ thấy ở nguồn phổ thông.

Đền Bảo Hà nay thuộc xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai (trước thuộc huyện Bảo Yên), là di tích lịch sử quốc gia. Lễ hội chính vào ngày 17/7 âm lịch, cũng là ngày giỗ, với mùa lễ kéo dài từ mùng 1 đến 17 tháng Bảy. Lễ hội đền Bảo Hà được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016.

Đền Bảo Hà cũng là nơi báo chí từng phản ánh chuyện đồ mã cỡ lớn, nhất là ngựa giấy, được mang đến đốt dịp đầu năm (Báo Văn Hóa). Hiện tượng này đi ngược nguyên tắc truyền thống "tùy tâm biện lễ" và các văn bản của nhà nước về quản lý lễ hội ở di tích.

Ông Hoàng Mười Nghệ An

Ông Hoàng Mười là vị Ông Hoàng tiêu biểu của xứ Nghệ. Thân thế của ngài có ít nhất bốn cách hiểu:

1. Con thứ mười của Vua Cha Bát Hải Động Đình, giáng trần giúp dân.
2. Lê Khôi, cháu của Lê Lợi.
3. Nguyễn Xí, khai quốc công thần thời Lê Thái Tổ, từng trấn giữ Nghệ An, Hà Tĩnh. Báo Pháp luật Việt Nam gọi đây là bản phổ biến nhất.
4. Theo bài trên Cổng thông tin tỉnh Hà Tĩnh, ngài là một danh tướng thời Lê có công đánh giặc Minh. Tương truyền trong một trận bão lớn, ông cho quân chặt tre làm thuyền, mở kho phát thóc cứu dân, rồi thuyền chìm dưới chân núi Hồng Lĩnh.

Đền Ông Hoàng Mười chính ở làng Xuân Am, xã Hưng Thịnh, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An (địa danh trước sáp nhập 2025). Đền xây năm 1634, tên cũ là "Mỏ Hạc linh từ", là di tích cấp tỉnh từ 2002; lễ hội được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019. Lễ giỗ diễn ra ngày 9–10 tháng Mười âm lịch theo Báo Văn Hóa (Báo Pháp luật ghi từ 8 đến 11/10), ngoài ra có lễ khai điểm ngày 15/3. Ở Hà Tĩnh, đền Chợ Củi ở xã Xuân Hồng, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh (địa danh trước sáp nhập 2025) là di tích quốc gia từ 1993, tổ chức lễ giỗ ngài ngày 10/10 âm lịch.

Trong thực hành hầu đồng, giá Ông Hoàng Mười thường được hình dung với áo vàng, nhưng chi tiết này chưa thấy trong nguồn nghiên cứu chuyên biệt.

Ông Hoàng Bơ và Ông Hoàng Chín

Ông Hoàng Bơ (Hoàng Ba) thuộc Thoải phủ và là một trong ba vị Ông Hoàng hay giáng đồng nhất. Tuy vậy, đền chính và ngày tiệc riêng của ngài chưa có tư liệu thống nhất.

Ông Hoàng Chín thường được gọi là "Ông Hoàng Chín Cờn Môn" và dân gian gắn với vùng Cờn (Nghệ An). Cần lưu ý: đền Cờn ở Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai (địa danh trước sáp nhập 2025) là di tích quốc gia thờ Tứ vị Thánh nương. Tài liệu báo chí về đền Cờn không nhắc tới Ông Hoàng Chín, nên mối liên hệ giữa ngài với đền Cờn chưa được xác nhận. Bài này không xếp đền Cờn là đền chính của Ông Hoàng Chín.

Các vị Hoàng Cả, Đôi, Tư, Năm, Sáu, Tám

Sáu vị này có tên trong danh sách mười vị nhưng ít được ghi chép. Tích, đền và ngày tiệc của các vị đều chưa có tư liệu thống nhất. Các trang mạng có gán đền hay ngày tiệc cho từng vị, nhưng chưa thấy nguồn đáng tin nào xác nhận.

Giá Ông Hoàng trong một buổi hầu

Buổi hầu đi từ hàng cao xuống thấp, nên các giá Ông Hoàng thường nằm ở khoảng giữa, sau các giá Quan và Chầu. Theo những mô tả phổ biến, thanh đồng hầu Ông Hoàng thay khăn áo theo vị Thánh, có thể múa kiếm, múa cờ hoặc múa mồi lửa, sau đó ngồi nghe văn và ban lộc. Về làn điệu và vai trò của cung văn, xem bài Hát văn (chầu văn). Trình tự chung của một vấn hầu có trong bài Hầu đồng: nghi thức, các giá đồng, khăn áo.

Đi lễ đền Ông Hoàng: giữ cho nhẹ nhàng

• Đền Bảo Hà đông nhất vào tháng Giêng và tháng Bảy; đền Ông Hoàng Mười có các dịp lễ chính vào tháng Ba và tháng Mười âm lịch. Bạn có thể đổi ngày âm dương bằng lịch vạn niên để chọn lúc vắng hơn.
• Lễ vật đơn giản là đủ. Không cần ngựa giấy, hình nhân hay mâm lễ hàng chục triệu đồng. Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 cấm lợi dụng hoạt động tín ngưỡng để trục lợi, và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhiều lần yêu cầu chấn chỉnh mê tín, thương mại hóa ở di tích thờ Mẫu.
• Việc "cầu tài, xin lộc" là nhu cầu tinh thần chính đáng, nhưng không nên coi đó là cách thay thế cho làm ăn tử tế.

Bức tranh toàn cảnh về các đền phủ và mùa lễ có trong bài các đền phủ thờ Mẫu nổi tiếng và mùa lễ hội.

Câu hỏi thường gặp

Ông Hoàng Bảy có phải người thật không?

Theo báo Nhân Dân và hồ sơ di tích, đền Bảo Hà thờ danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy cuối thời Hậu Lê, người đã tử trận khi bảo vệ vùng biên. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, ngài đồng thời là một vị thánh trong hàng Ông Hoàng. Hai lớp ý nghĩa lịch sử và tín ngưỡng cùng tồn tại.

Ngày tiệc Ông Hoàng Mười là ngày nào?

Lễ giỗ ở đền Ông Hoàng Mười (Nghệ An) diễn ra ngày 9–10 tháng Mười âm lịch, có nguồn ghi từ 8 đến 11/10. Đền Chợ Củi (Hà Tĩnh) tổ chức giỗ ngày 10/10. Ngoài ra đền Nghệ An còn có lễ khai điểm ngày 15/3.

Đền Cờn có thờ Ông Hoàng Chín không?

Đền Cờn là nơi thờ Tứ vị Thánh nương. Chưa có tư liệu thống nhất cho thấy đây là đền chính của Ông Hoàng Chín, dù danh xưng "Cờn Môn" khiến nhiều người liên tưởng như vậy.

Ông Hoàng nào hay được hầu nhất?

Theo nghiên cứu của Phạm Thị Thơm, ba vị thường giáng đồng nhất là Ông Hoàng Bơ, Ông Hoàng Bảy và Ông Hoàng Mười. Các vị khác ít được ghi chép hơn.

Có phải Ông Hoàng nào cũng là con Vua Cha Bát Hải?

Đó là cách giải thích phổ biến, không phải duy nhất. Đền thờ Ông Hoàng Bảy, Ông Hoàng Mười lại gắn các ngài với những danh tướng có thật. Tra cứu thêm đền theo vùng ở trang đền chùa linh thiêng.