Các bộ sách tướng pháp kinh điển: Ma Y, Liễu Trang, Băng giám

Hầu hết những gì ta nghe về xem tướng hôm nay, từ tam đình, ngũ quan đến "mắt phượng mày ngài", đều bắt nguồn từ một số ít bộ sách cổ của Trung Hoa. Đọc thẳng các sách này không dễ: văn ngắn, tác giả thường chỉ là "tương truyền", các bản lưu hành khác nhau đáng kể. Bài này là tấm bản đồ: mỗi bộ sách ra đời khi nào, gắn với ai, bàn gì và cần lưu ý gì.

Thiên Tử Vi giới thiệu các sách này ở góc độ văn hóa và lịch sử tư tưởng: tướng thư phản ánh cách người xưa nhìn con người, kèm cả định kiến của thời đại, không phải tài liệu khoa học.

Trước khi có tướng thư: những ghi chép sớm

Xem tướng ở Trung Hoa có từ rất sớm. Sách Tuân Tử thời Chiến Quốc đã nhắc đến hai thầy tướng nổi tiếng là Cô Bố Tử Khanh và Đường Cử. Thời Hán, Hứa Phụ được Sử ký chép là người xem tướng cho Chu Á Phu.

Ngay từ thời ấy đã có tiếng nói phản biện. Thiên Phi tướng (bác bỏ xem tướng) của Tuân Tử có câu "Tướng hình bất như luận tâm, luận tâm bất như trạch thuật" (相形不如論心，論心不如擇術), đại ý: xem hình dáng không bằng xét lòng người, xét lòng người không bằng xem cách người ấy chọn đường đi. Ngược lại, Vương Sung thời Đông Hán, trong thiên Cốt tướng của sách Luận hành, lại cho rằng mệnh người hiện ra ở xương cốt. Cuộc tranh luận "hình hay tâm" này chạy suốt lịch sử tướng học.

Phần lớn tướng thư nổi tiếng được định hình vào đời Minh (1368–1644), khi nghề in khắc gỗ thương mại phát triển mạnh và sách thuật số được in kèm đồ hình chia bộ vị như hình trên.

Ma Y tướng pháp (Ma Y thần tướng)

Thời đại và tác giả. Tương truyền sách là của Ma Y đạo giả, đạo sĩ áo gai ẩn ở Hoa Sơn khoảng cuối Ngũ Đại, đầu Tống, người truyền tướng thuật cho Trần Đoàn (Hi Di tiên sinh). Ma Y đạo giả là nhân vật nửa truyền thuyết, còn các bản Ma Y tướng pháp hay Ma Y thần tướng lưu hành hiện nay là văn bản được biên tập muộn, chủ yếu qua đời Minh và Thanh.

Nội dung. Đây là bộ "giáo khoa" của tướng pháp: tam đình, ngũ nhạc, tứ độc, ngũ quan, lục phủ, mười hai cung, lưu niên bộ vị, khí sắc, cùng nhiều bài ca quyết về từng bộ phận. Phần lớn khái niệm trong bài Thập nhị cung trên khuôn mặt theo khung của dòng Ma Y.

Vì sao quan trọng. "Ma Y" gần như trở thành tên gọi chung của dòng tướng pháp chính thống. Ở Việt Nam, đây cũng là bộ tướng thư được biết đến rộng rãi nhất.

Lưu ý. Các bản Ma Y khác nhau về nội dung, thứ tự, thậm chí tuổi lưu niên. Hai tài liệu "theo Ma Y" mâu thuẫn nhau có thể đều đúng với bản mình dựa vào.

Liễu Trang tướng pháp

Thời đại và tác giả. Sách đề tên Viên Củng (1335–1410), hiệu Liễu Trang cư sĩ, người Ngân huyện (nay thuộc Ninh Ba, Chiết Giang), đầu đời Minh. Viên Củng là nhân vật có thật, Minh sử chép ông nổi tiếng xem tướng cho Yên vương Chu Đệ, về sau là vua Vĩnh Lạc. Tuy vậy, giới nghiên cứu cho rằng sách mang tên ông có thể do người đời sau soạn thêm hoặc gửi tên.

Nội dung. Sách chia ba tập, văn phong gần với ca quyết của người hành nghề: câu ngắn, dễ thuộc. Ngoài tướng mặt, sách bàn nhiều về tướng trẻ em, khí sắc theo mùa và đặc biệt là tướng động: cách đi, đứng, ngồi, nằm, ăn, nói, cười.

Vì sao quan trọng. Liễu Trang có những lời dặn rất tỉnh táo, nổi tiếng nhất là ý không được vì một nét đẹp mà khen là tốt, không được vì một nét xấu mà chê là dữ.

Lưu ý. Sách có nhiều phần mang định kiến giới rõ rệt của thời phong kiến, chẳng hạn những mục phân loại phụ nữ. Nên đọc các phần ấy như tư liệu về quan niệm xã hội xưa.

Thần tướng toàn biên

Thời đại và tác giả. Tương truyền do Trần Đoàn soạn, Viên Trung Triệt (con trai Viên Củng) biên tập và đính chính vào đời Minh. Trên thực tế, đây là một bộ tổng tập gom nhiều ca quyết, phú tướng và đồ hình của các đời trước.

Nội dung. Gần như mọi chủ đề: bộ vị, các dáng mắt, mày, mũi, miệng, tai, tướng tay, tướng thân, khí sắc. Nhiều tên gọi dáng mắt, dáng mày quen thuộc được hệ thống hóa ở đây, như trong bài Tướng mắt và các dáng mắt.

Vì sao quan trọng, lưu ý gì. Bộ tra cứu đồ sộ này ảnh hưởng mạnh đến các sách xem tướng phổ thông về sau. Vì là tổng tập, sách có đoạn mâu thuẫn nhau, nên chú ý xuất xứ từng bài thay vì coi cả bộ là một hệ thống thống nhất.

Thái thanh thần giám

Sách đề tên Vương Phác, đại thần đời Hậu Chu thời Ngũ Đại, được đưa vào bộ Tứ khố toàn thư đời Thanh, nhưng tác giả thực vẫn còn bàn cãi. Nội dung thiên về lý luận: quan hệ giữa hình và thần, khí và sắc, cách xem tổng thể con người. Việc được chọn vào kho sách triều đình cho thấy tướng học từng được coi là một nhánh "thuật số" có hệ thống. Văn sách khó, hợp với người đã nắm khái niệm cơ bản.

Nhân luân đại thống phú

Bài phú dài của Trương Hành Giản đời Kim, có lời chú của Tiết Diên Niên đời Nguyên, cũng có mặt trong Tứ khố toàn thư. Sách cô đọng nguyên tắc tướng pháp thành những câu đối ngẫu, cho thấy tướng học đã được văn chương hóa, thành đề tài của tầng lớp có học. Thể phú nhiều điển cố, cần đọc kèm chú giải.

Thủy kính tập (Thủy kính thần tướng)

Tên "thủy kính", tấm gương nước, được dùng cho một số tướng thư lưu hành từ đời Minh, Thanh trở đi. Thông tin về tác giả và niên đại không thống nhất giữa các bản. Nội dung thường là ca quyết thực hành và đồ hình theo khung dòng Ma Y, nên đối chiếu với các bộ chính kể trên.

Băng giám

Thời đại và tác giả. Tương truyền của Tăng Quốc Phiên (1811–1872), đại thần nổi tiếng đời Thanh. Việc ông là tác giả chưa được chứng minh; có ý kiến cho rằng sách chỉ được gắn với tên ông về sau.

Nội dung. Sách gồm bảy thiên: Thần cốt, Cương nhu, Dung mạo, Tình thái, Tu mi (râu và lông mày), Thanh âm, Khí sắc. Điểm khác biệt lớn là mục đích: Băng giám không bàn chuyện giàu nghèo, thọ yểu, mà bàn chuyện nhận biết và dùng người. Câu mở đầu có ý đại ý: tinh thần cả thân người dồn ở đôi mắt, cốt tướng cả thân người dồn ở khuôn mặt.

Vì sao quan trọng. Băng giám đặt thần thái, tình thái và giọng nói lên trên hình dáng, gần với cách quan sát hành vi. Các khái niệm này được bàn trong bài Thần, khí, sắc, thanh trong nhân tướng học.

Lưu ý. Vì gắn với việc "dùng người", Băng giám dễ bị hiểu là cẩm nang tuyển dụng. Ngày nay, đánh giá ứng viên qua khuôn mặt vừa không chính xác vừa có thể là phân biệt đối xử; nên đọc sách như tư liệu về cách quan lại xưa nhìn người.

Tâm tướng thiên

Thời đại và tác giả. Bài văn vần ngắn, tương truyền của Trần Đoàn, thường được in kèm các bản Ma Y. Đời Thanh, Trần Hoằng Mưu đưa bài này vào sách giáo huấn Huấn tục di quy.

Nội dung. Câu mở đầu rất nổi tiếng: "Tâm giả mạo chi căn" (心者貌之根), tâm là gốc của dung mạo; xét tâm thì thấy thiện ác, xem hành vi thì biết họa phúc. Toàn bài là những nhận xét về hành vi: giữ lời hay lật lọng, khoan hòa hay cố chấp.

Vì sao quan trọng. Tâm tướng thiên biến tướng thuật thành lời răn đạo đức, rất gần với tinh thần câu "tướng tùy tâm sinh" mà người Việt hay nói.

Lưu ý. Lời văn có chỗ phóng đại theo lối răn dạy; nên hiểu là lời khuyên, không phải lời tiên tri.

Tướng thư ở Việt Nam

Sách tướng chữ Hán theo chân nho sĩ, thầy thuốc, thầy địa lý sang Việt Nam, lưu truyền trong giới biết chữ. Sang thế kỷ 20, nhiều bản dịch, biên soạn quốc ngữ của Ma Y, Liễu Trang và các sách tướng tổng hợp được in, tái bản, khiến những khái niệm như sơn căn, ấn đường, ngọa tằm trở nên quen thuộc.

Song song với sách vở là kho tục ngữ, ca dao về tướng người, và dân gian Việt luôn giữ thế cân bằng:

• "Trông mặt mà bắt hình dong, con lợn có béo thì lòng mới ngon" thể hiện niềm tin rằng vẻ ngoài phản ánh bên trong.
• "Tốt gỗ hơn tốt nước sơn, xấu người đẹp nết còn hơn đẹp người" lại nhắc rằng phẩm chất quan trọng hơn dung mạo.

Cũng có những câu mang định kiến giới, như câu "đàn ông rộng miệng thì sang, đàn bà rộng miệng tan hoang cửa nhà". Đó là tư liệu về xã hội cũ, không phải lẽ phải. Bài Nhân tướng học dưới góc nhìn hiện đại phân tích vì sao những ấn tượng kiểu này dễ sai.

Tướng học sang Nhật Bản

Tướng thư Trung Hoa cũng sang Nhật và phát triển mạnh thời Edo (1603–1868), khi người Nhật gọi môn này là ninsōgaku (nhân tướng học). Nhân vật nổi tiếng nhất là Mizuno Nanboku (1760–1834), người được biết đến với chủ trương rằng ăn uống tiết độ có thể thay đổi vận số, một cách nhìn đặt lối sống lên trên hình dáng bẩm sinh.

Nhân tướng học còn đi vào nghệ thuật. Danh họa Kitagawa Utamaro vẽ loạt tranh khắc gỗ Mười tướng phụ nữ theo nhân tướng học khoảng đầu thập niên 1790, trong đó có bức cô gái thổi đồ chơi thủy tinh rất nổi tiếng. "Tướng" ở đây là cái cớ để khắc họa thần thái, tâm trạng nhân vật, cho thấy tướng học đã thấm vào văn hóa đại chúng.

Nên bắt đầu đọc từ đâu

Nếu bạn muốn tự tìm hiểu, có thể đi theo thứ tự:

1. Nắm khái niệm nền qua trang Nhân tướng học toàn tập.
2. Đọc trích đoạn Ma Y thần tướng, Tâm tướng thiên và Liễu Trang tướng pháp kèm phiên âm, dịch nghĩa trong Thư viện cổ thư.
3. Đối chiếu với các bài chuyên sâu về từng bộ phận, rồi thử công cụ Xem tướng mặt để xem các tiêu chí cổ được áp dụng ra sao.

Câu hỏi thường gặp

Ma Y thần tướng có thật do Ma Y đạo giả viết không?

Không thể khẳng định. Ma Y đạo giả là nhân vật nửa truyền thuyết, văn bản hiện nay được biên tập qua nhiều đời, chủ yếu thời Minh và Thanh, nên các bản khác nhau khá nhiều.

Người mới nên đọc sách tướng nào trước?

Ma Y tướng pháp cho khung khái niệm đầy đủ nhất, Tâm tướng thiên ngắn và dễ hiểu nhất về tinh thần. Liễu Trang hợp với người thích ca quyết thực hành.

Sách tướng xưa có còn giá trị không?

Có, nhưng là giá trị văn hóa và lịch sử tư tưởng. Những nguyên tắc như xem tổng thể, trọng thần hơn hình, tâm là gốc của tướng vẫn là lời nhắc đẹp; còn phán đoán giàu nghèo, thọ yểu hay câu mang định kiến giới thì không nên dùng để đánh giá ai.